Amstelveen in de Tweede Wereldoorlog

Tijdens de oorlog heette Amstelveen nog Nieuwer-Amstel. Dit is bekend over de vervolging, het verzet, de hongerjaren en de bevrijding.

Bijgewerkt

In de oorlogsjaren 1940 tot 1945 heette de gemeente nog Nieuwer-Amstel.1 Door de ligging vlak bij Schiphol waren er Duitse militairen in Amstelveen.2

Vervolging van Joodse inwoners

Joodse Amstelveners woonden tussen hun buren, en hun kinderen zaten met de andere kinderen uit de buurt op school. Stap voor stap werden ze uit het openbare leven geweerd. Ze moesten naar Amsterdam verhuizen en werden van daaruit met treinen naar de vernietigingskampen gebracht. Sommigen doken onder.1 In 1942 werden 239 Joodse Amstelveners bijeengebracht voor deportatie.3

Aan de Randwijcklaan 13 staat de Kleine Sjoel, een klein houten gebouw dat architect Philip Warners in de jaren dertig ontwierp. Vanaf 1938 gebruikte de Joodse gemeenschap het als synagoge. In 2018 redden buurtbewoners het van de sloop en kreeg het een monumentenstatus. Nu worden er kleinschalige sociale en educatieve activiteiten gehouden.3

Verzet en onderduik

Jan van Hulst redde samen met zijn vriend Arie de Froe zijn Joodse schoonfamilie, zijn vrouw en dochters, door hen als niet-Joods te laten registreren. Op dezelfde manier redde hij daarna nog veel andere Joden. Toen het gezin werd verraden, kon het nog op tijd onderduiken. Toen zijn dochter er later naar vroeg, zei hij: "Wat had ik anders moeten doen?"2

De familie Blokland aan de Heemraadschapslaan verborg onderduikers. Op 4 februari 1944 werd Riet Blokland opgepakt; de Duitsers zochten eigenlijk haar man. Een jaar later stierf ze in het vrouwenkamp Ravensbrück.2

Amstelvener Joop Levy vertelde jarenlang op basisscholen over zijn tijd als onderduikkind. Zijn verhaal staat in het 4 en 5 mei Denkboek van het Nationaal Comité 4 en 5 mei, dat in 2025 aan leerlingen van de basisscholen is uitgereikt.2

Voedseltekort en bevrijding

Al vanaf 1943 was er grote schaarste aan voedsel, wat je terugziet in de bonnenboekjes uit die tijd. Piet Tijsterman waagde zijn leven door met zijn schip brandstof en voedsel uit de omgeving op te halen.2

In april en mei 1945 waren de tekorten zo groot dat de Duitsers voedseldroppings van de geallieerden toestonden, ook boven Schiphol. Er werden onder meer poedermelk, margarine, eipoeder en sigaretten afgeworpen.2 Foto's uit de bevrijdingsdagen tonen blije mensen bij de intocht van de Canadezen in Amstelveen. Ze waren in 2025 te zien in de tentoonstelling Amstelveen 80 jaar bevrijd in Museum Cobra.2

Hulp na de oorlog

In 1945 wees het Nederlands Volksherstel Nieuwer-Amstel aan als adoptiegemeente voor het grotendeels verwoeste Vierlingsbeek in Brabant. Samen met onder meer Haarlemmermeer, Ouder-Amstel en Uithoorn hielp de gemeente met meubels en kachels.4 Als dank bood Vierlingsbeek een gedenktegel aan van beeldhouwer Piet Peters, met de barmhartige Samaritaan. Op 27 april 1948 onthulden de burgemeesters van beide gemeenten de tegel in de gevel van het raadhuis aan de Dorpsstraat.4,5

Oorlogsmonumenten

Amstelveen heeft negen oorlogsmonumenten.5

  • Nooit meer teruggekomen, Prins Bernhardlaan: een stalen wand met de namen en leeftijden van 166 Joodse mannen, vrouwen en kinderen uit Amstelveen die de oorlog niet overleefden. Erop leunt een replica van een opengevouwen briefje, zoals Joden die uit de treinen van Westerbork naar Auschwitz gooiden. Piet Cohen ontwierp het monument. Het project begon in 2015 bij Stichting Amstelveen Oranje; de onthulling was op 24 september 2020.1,5,6
  • Oorlogsmonument van Theo Bennes in het Broersepark, aan de Amsterdamseweg, onthuld op 4 mei 1950.5
  • Indië-monument van Ella van de Ven in het Broersepark, aan de Molenweg, onthuld op 8 december 1994.5
  • Nationaal Dachau Monument van Niek Kemps aan de Bosbaanweg in het Amsterdamse Bos, onthuld op 1 december 1996.5
  • De barmhartige Samaritaan, Dorpsstraat 75, onthuld op 27 april 1948.4,5
  • Gedenkplaat in de Pauluskerk, Wolfert van Borsselenweg 116, onthuld op 27 september 1947.5
  • Monument Antoon de Lange aan de Nesserlaan, voor een lid van de Binnenlandse Strijdkrachten, onthuld op 6 oktober 1945.5
  • Herdenkingskruis bij de Sint-Urbanuskerk aan de Amsteldijk-Zuid in Nes aan de Amstel.5
  • Stolpersteine van kunstenaar Gunter Demnig, op verschillende plekken in de gemeente.5

Monumenten op de kaart

  • Nooit meer teruggekomenPrins Bernhardlaan
  • Oorlogsmonument (Theo Bennes)Amsterdamseweg, Broersepark
  • Indië-monumentMolenweg, Broersepark
  • Nationaal Dachau MonumentBosbaanweg, Amsterdamse Bos
  • De barmhartige SamaritaanDorpsstraat 75
  • Gedenkplaat in de PauluskerkWolfert van Borsselenweg 116
  • HerdenkingskruisAmsteldijk-Zuid 144, Nes aan de Amstel

Veelgestelde vragen

Hoeveel oorlogsmonumenten heeft Amstelveen?

Negen, waaronder het monument Nooit meer teruggekomen aan de Prins Bernhardlaan, het oorlogsmonument in het Broersepark en het Nationaal Dachau Monument in het Amsterdamse Bos.

Wat is het monument Nooit meer teruggekomen?

Een monument van Piet Cohen met de namen en leeftijden van 166 Joodse Amstelveners die de oorlog niet overleefden. Het werd op 24 september 2020 onthuld.

Wat is de Kleine Sjoel?

Een klein houten gebouw aan de Randwijcklaan 13 dat vanaf 1938 als synagoge werd gebruikt. Buurtbewoners redden het in 2018 van de sloop; sindsdien is het een monument.

Bronnen

  1. 1
  2. 2
    Toespraak Dodenherdenking 4 mei 2025Gemeente Amstelveen · 4 mei 2025
  3. 3
    HistoryVisit Amstelveen
  4. 4
  5. 5
  6. 6
Alle bronnen geraadpleegd op 9 november 2026.